Kalendarz Majów
Majowie przykładali wielkie znaczenie do rachuby czasu. W ich kulturze kalendarz był czymś więcej niż tylko narzędziem odmierzania kolejnych dni, wyrażał ich filozofię i widzenie świata. Wyznaczał sens i porządek świata, określał miejsce całej społeczność i poszczególnych jednostek we wszechświecie.
Kalendarz Majów używany był w obrębie cywilizacji Majów w tzw. okresie klasycznym, tj. między III a IX w. n.e., a w okresie poklasycznym, aż do najazdu Hiszpanów, z pewnymi zmianami, przez Majów i ludy Nahua, od IX w. n.e. Tolteków, a od XIV w. n.e. Azteków. Wiedzę o kalendarzu Majów czerpiemy z częściowo odczytanych hieroglificznych inskrypcji zachowanych na zabytkach kultury materialnej ich cywilizacji (np. stelach i płaskorzeźbach) oraz z nielicznych zachowanych dokumentów (tzw. kodeksów).
Kalendarz Majów opierał się o sprzężenie dwóch cykli. Rrytualnego, liczącego 260 dni (tzolkin) oraz słonecznego (a raczej w przybliżeniu słonecznego, jako że nie skoordynowanego dokładnie z porami roku), liczącego 365 dni (haab). Oprócz systemu kalendarzy tzolkin-haab Majowie stosowali tzw. Długą Rachubę, w której dany dzień oznaczano liczbą dni, jaka upłynęła od pewnej daty zerowej, zapisaną w pozycyjnym (każdej pozycji odpowiadała jednostka czasu wyższego rzędu) systemie dwudziestkowym (z jednym wyjątkiem, koniecznym ze względu na realną długość roku).
Tzolkin ("rok" rytualny, sakralny)
Cykl 260-dniowy zwany tzolkin był swoisty dla ludów Mezoameryki, i nie występował w kalendarzach innych regionów. Został prawdopodobnie wynaleziony na początku pierwszego tysiąclecia p.n.e. Był wynikiem sprzężenia cyklu 20-dniowego (sekwencji 20 dni oznaczonych nazwami) i cyklu 13-dniowego (sekwencji 13 dni oznaczonych liczbami od 1 do 13). Oba cykle biegły niezależnie, bez przerwy, jak tydzień w kalendarzach mezopotamskich, hebrajskim, chrześcijańskich, islamskim. Określona kombinacja danej nazwy i danej liczby powtarzała się właśnie co 260 dni.
Haab (rok "słoneczny", rolniczy)
Cykl 365-dniowy zwany haab obejmował 18 "miesięcy" 20-dniowych (dni oznaczone liczbami od 0 do 19) i dodatkowy okres 5 dni dla częściowego uzgodnienia z porami roku. Były to tzw. xma kaba kin, czyli dni bez nazwy, uważane za pechowe. Nie zawierano wówczas żadnych transakcji handlowych, nie odbywano sądów, nie robiono nawet porządków. Majowie jak i starożytni Egipcjanie nie stosowali systemu lat przestępnych, ani jakiejkolwiek innej korekty długości roku słonecznego. Ich cykl kalendarzowy liczył niezmiennie 365 dni (podczas gdy rzeczywisty czas obiegu Ziemi wokół Słońca wynosi 365,24219 dni). Powodowało to cofanie się daty początku roku względem pór roku o jeden dzień na cztery lata, i w efekcie przejście tej daty przez wszystkie pory roku w ciągu 1460 lat (rok ruchomy).
Określona kombinacja nazwy i numeru dnia tzolkina oraz nazwy "miesiąca" i numeru dnia w "miesiącu" haaba występowała co 18 980 dni (52 haaby po 365 dni, 73 tzolkiny po 260 dni), co stanowiło szczególnie ważny okres dla Majów, zwany Kręgiem Kalendarza. Według relacji hiszpańskich najeźdźców, początek nowego Kręgu był uroczyście świętowany przez wszystkie posługujące się tym kalendarzem ludy Mezoameryki.
Długa rachuba
Data początkowa Długiej Rachuby sugeruje, że astronomia Majów istniała już ponad 3000 lat p. n. e., a być może nawet w dziewiątym tysiącleciu p. n. e., jednak nie zachowały się żadne instrumenty astronomiczne ani zapisy z tamtych czasów.
Polegała na odmierzaniu czasu od daty uznawanej za początkową, podobnie jak w kalendarzu gregoriańskim mierzymy czas od narodzin Chrystusa. Datę stanowiła liczba dni, które upłynęły od daty zerowej, zapisanych w systemie dwudziestkowym. W języku Majów jeden dzień to kin. Kolejne wyższe jednostki, stanowią wielokrotność mniejszych jednostek. 20 kin to uinal, 18 uinal to tun, 20 tun to katun, 20 katun to baktun. Ostatnią datą w kalendarzu Majów według Długiej Rachuby jest 13.0.0.0.0, czyli 13 baktun, co daje liczbę 1872000 dni od daty początkowej. W przeliczeniu na kalendarz gregoriański daje to datę 21 grudnia 2012.
Część wyznawców teorii spiskowych uważa datę 21 grudnia 2012 za koniec świata. Według legend niektórych ludów Mezoameryki obecnie istnieje piąty świat (piąte Słońce). Poprzednie cztery skończyły się kataklizmami; czwarty skończył się światowym potopem ("woda była przez 52 lata, a potem niebo runęło"); piąty - obecny, a zarazem ostatni - ma zakończyć się "wielkim ruchem ziemi". Widzimy, że koniec kolejnego cyklu, nie jest całkowitym końcem świata a jedynie końcem pewnej epoki. Według wierzeń Majów czas nie ma charakteru linearnego lecz jest nieskończonym cyklem powstawania i upadków systemów światowych.
Dr Carl Calleman, czołowy badacz kalendarza Majów, w książce Kalendarz Majów i transformacja świadomości, wyjaśnia w jaki sposób ten starożytny duchowy kalendarz stanowi mapę rozwoju ludzkiej świadomości. Autor pokazuje, że w ciągu ostatnich pięciu tysięcy lat historia człowieka - w tym rozwój rozmaitych zjawisk, jak powstanie religii, migracje ludności, wojny, rewolucje, kryzysy ekonomiczne, komunikacja i wiele innych - wykazuje zdumiewające prawidłowości i rytmy, które już przed wiekami zostały opisane w kalendarzu Majów. W perspektywie starożytnej mezoamerykańskiej nauki kalendarzowej, wydarzenia historyczne przestają być przypadkowo rozrzucone na osi czasu i zyskują logiczne wyjaśnienia na głębszym poziomie. Wszystko to, zdaniem autora, świadczy o istnieniu precyzyjnego kosmicznego planu ewolucji świadomości, której kulminacją będzie osiągnięcie stanu oświecenia.